Nataraj Huliyar


Writer

Biography

Dr. Nataraj Huliyar is a short story writer, novelist, columnist, poet and critic.
Born in Huliyar town, Tumkur district Karnataka, India, he did his Masters in English and has done his Ph.D., on ‘Tradition and Modernity in Modern African and Kannada Literature: A comparative Study.’ He is a Professor of English and teaches Comparative Literature at Centre of Kannada Studies, Bangalore University, and is also the Director of Centre for Gandhian Studies. He is the former Dean of school of languages, and Head of the Dept. of English, Central University of Karnataka. He lives in Bangalore.

He is the Executive Editor of Dr. Ram Manohar Lohia’s works in Kannada Translation. He has written columns for magazines and presently writes a socio-cultural column in Prajavani, leading Kannada Daily. He has published over 2000 articles both in English and Kannada.

Publications: He has to his credit 3 Short Story Collections, 2 plays, a novel, 2 poetry Collections, a biography, a monograph and 3 books of Cultural Criticism. He has edited about 48 books for various projects. His works have been prescribed as texts in several universities across Karnataka.

Awards: He has won Karnataka Sahitya Academy awards 3 times (1994, 2002, 2009) and Sahitya Shree Award for Lifetime Literary Achievement in 2017. He is also a recipient of Madhyama Academy Ambedkar Award and Lokanayaka Jayaprakash Narayan Award, G.S. Shivarudrappa Award for Criticism, Rammanohar Lohia Award, Ki. Ram. Nagaraj Samskruthi Award.
Read More


Blog

Latest Posts

More Blogs

blog
25 Oct 2026 ಜೆನ್ ಝಿ: ಪ್ರಾಯದ ಪೆಂಪು, ಪ್ರಬುದ್ಧತೆ…

ಮೊನ್ನೆ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತಗಳ್ಳತನದ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರ ವಯಸ್ಸು ಕೇಳಿದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರೊಬ್ಬರು ‘ನೀವೇನೂ ಜೆನ್ ಝೀಗಳಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಮ್ಮ ಅಸಾಧಾರಣ ಹಾಸ್ಯ-ಕಟಕಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಎತ್ತು ಈಯ್ದರೆ ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗೆ ಕಟ್ಟಲು ಹೊರಡುವ ವಾಚ್ಯವಾದಿಗಳಿಗೆ ಜೆನ್ ಝೀ ಎಂಬುದು ಒಂದು ‘ಸ್ಪಿರಿಟ್’ ಒಂದು ‘ಮನಸ್ಥಿತಿ’ ಒಂದು ‘ಅಲೆ’ ಕೂಡ ಎಂಬುದರ ಅರಿವಿರಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಈ ಕಟಕಿ ಕುರಿತು ‘ಕಾಕ್ರೋಚ್ ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿ’ಯ ವಕ್ತಾರೆ ರತ್ನಾಸಿಂಗ್ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದ ಮಾತು: ‘ಸೌರವ್ ದಾಸ್‌ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವರ್ಷ- ಈತ ಡೆಫನೆಟ್ಲಿ ಜೆನ್ ಝೀ. ಅಶುತೋಷ್ ಬಾರ್ಡರ್ ಜೆನ್ ಝೀ. ಅದೆಲ್ಲ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ನಾವೆಲ್ಲ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ಮುಖ್ಯ.’

ಜೆನ್ ಝಡ್ ಅಥವಾ ಜೆನ್ ಝಿ ಎಂಬ ಬಣ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೆಲವರು ಇದೇನೋ ‘ಒಂಥರದ ಯುವ ಜನಾಂಗ’ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿರುವಂತಿದೆ. ಜೆನ್ ಝಡ್ ಎನ್ನುವುದು ಜನರೇಶನ್ ಝಡ್ ಅಥವಾ ‘ಜನರೇಶನ್ ಝೂಮರ‍್ಸ್’ ಎಂಬುದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪ. ೧೯೯೭-೨೦೧೨ನೆಯ ಇಸವಿಯ ನಡುವೆ ಹುಟ್ಟಿದ ತಲೆಮಾರನ್ನು ‘ಜನ್ ಝಡ್’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್, ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಫೋನ್, ಸೋಷಿಯಲ್ ಮೀಡಿಯಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜೊತೆ ಬೆಳೆದ ತಲೆಮಾರು ಇದು. ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಓದದ ಈ ತಲೆಮಾರು ಲೋಕವನ್ನು ನೋಡುವ ಪರಿ ಹಿಂದಿನವರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ; ಇದರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಕ್ಷಿಪ್ರ.  

ಈ ಜೆನ್ ಝಿ ತಲೆಮಾರು ಈಗ ಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅತೃಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಭ್ರಷ್ಟರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಂಡು ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದಿದೆ. ಓದಿದ್ದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ. ಸರಿಯಾದ ಅವಕಾಶಗಳಿಲ್ಲ. ಗಳಿಸಿದ ಡಿಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ. ಈ ಕುಪಿತ ತಲೆಮಾರಿನ ತರುಣ ತರುಣಿಯರ ತಳಮಳ, ಆತಂಕಗಳು ಒಂದಲ್ಲ, ನೂರು. ಇಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನೆಪ ಮಾತ್ರಕ್ಕಿವೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವವರಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿದ ಒಂದು ವರ್ಗದ ಜೆನ್ ಝೀಗಳ ಅವಸರ-ಅತಿಯಾಸೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ಪ-ಅಮ್ಮಂದಿರ ದುರಾಸೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಆಳುವವರೇ ಕಳ್ಳ ಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿದಾಗ ನಾವೂ ಆ ಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿದರೆ ತಪ್ಪೇನು ಎಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಂಡ   ವರ್ಗಗಳೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.  

ಆದರೆ ಜೆನ್ ಝೀಗಳ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ವರ್ಗ ಈ ಭ್ರಷ್ಟತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಟ್ಟಾಗಿ ಬೀದಿಗಿಳಿಯಿತು. ಅದರ ಸಿಟ್ಟಿನ ಸ್ಫೋಟಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂತ್ರಿ ರಾಜಿನಾಮೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾಯಿತು. ಈ ತಲೆಮಾರು ಈಗ ಮತದಾರ ಪಟ್ಟಿಯ ಅಕ್ರಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬೀದಿಗಿಳಿದಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದಿವೆ. ಈ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಸೆಳೆದ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಕಾಕ್ರೋಚ್ ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿಯ ನಾಯಕ ಅಭಿಜಿತ್ ದೀಪ್ಕೆಯವರ ಒಂದು ಘೋಷಣೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ: ‘ಡಾ. ಬಾಬಾ ಸಾಹೇಬ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಭಾರತದ ಬೆನ್ನು ಮೂಳೆ; ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಭಾರತದ ಮನಸ್ಸು. ಗಾಂಧಿ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮ.’  ಈ ಹೊಸ ಬೆಸುಗೆ ನನ್ನಂಥ ಅನೇಕರಲ್ಲಿ ಪುಳಕ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ. ನನ್ನಂಥವರು ಲೋಹಿಯಾ, ಜೆ.ಪಿ. ಥರದವರನ್ನೂ ಈ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸುವ ತವಕ ತೋರಬಹುದು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದ ನಂತರದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ಬೀದಿ ಹೋರಾಟಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಈ ಇಬ್ಬರ ಹಾದಿಯೂ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದ ತರುಣ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಭಗತ್‌ಸಿಂಗ್ ಹೆಸರು ಕೂಡ ಜೆನ್ ಝೀಗಳ ನಾಲಗೆಯ ಮೇಲಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ತೆರೆದುಕೊಂಡ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಮನಸ್ಸು ಈ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಿಧಾನಕ್ಕೆ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು.

ಪ್ರತಿ ತಲೆಮಾರೂ ತನ್ನ ನಾಯಕ, ನಾಯಕಿಯರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಸ್ಮಯಕರ, ಸಹಜ ವಿದ್ಯಮಾನ ಭಾರತದ ಜೆನ್ ಝಿ ಅಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ತಲೆಮಾರು ತಂತಾನೇ ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ, ತನ್ನ ಕಾಲದ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹೋರಾಟಗಳ ‘ವಿಸ್ಡಂ’ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಬಿಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಾಗಲೀ, ಎಡ ಪಂಥಗಳಾಗಲೀ, ದಲಿತ, ರೈತ ಚಳುವಳಿಗಳಾಗಲೀ ಈ ತಲೆಮಾರನ್ನು ತನ್ನ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಹವಣಿಸದೆ, ತಂತಮ್ಮ ಅನುಭವ, ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಇವರೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. 

ಈಚೆಗೆ ಅರಳಿದ ಹೆಸರುಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿವೆ: ಅಭಿಜಿತ್ ದೀಪ್ಕೆ, ನೇಹಾ ಬೋರಾ, ಸೌರವ್ ದಾಸ್, ಅಶುತೋಷ್ ಹೀಗೆ ಹಲವರು. ಇವರ ನಡುವೆ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಾರ ಕೊಟ್ಟು ಕಿರಿಯ ಚಳುವಳಿಗಾರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಳಿ ಹಿಂಡುವ ಹೀನ ಮೀಡಿಯಾಗಳ ಸೈತಾನ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕೂಡ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅಭಿಜಿತ್ ದೀಪ್ಕೆಗಿಂತ ನೇಹಾ ಬೋರಾ ಹೆಚ್ಚು ಇಂಪ್ರೆಸೀವ್’ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಟ್ರೆಂಡ್ ಮಾಡಲು ನೋಡಿದಾಗ, ಅಭಿಜಿತ್ ‘ಐ ಅಗ್ರೀ’ ಎಂದು ಆ ಚಿಲ್ಲರೆ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಹಾಡಿದರು. 

ಈ ಅಂಕಣ ಬರೆಯುವ ದಿನ ಭಾರತದ ಹಿರಿಯ ಲೇಖಕರೊಬ್ಬರು ಕಳಿಸಿದ ವಿಡಿಯೋ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು: ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಜಿತ್ ‘ಅಶುತೋಷ್, ಸೌರವ್ ನನಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿವಂತರು, ನಾವೆಲ್ಲ ಕುಟಂಬದಂತೆ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪಡೆಯುವುದು, ಕೊಳ್ಳುವುದು ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ’ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಈ ತಂಡದ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಬುದ್ಧತೆ ೨೦೨೨ರ ಬಿಹಾರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿದ ಕನ್ಹಯ್ಯ ಕುಮಾರರನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸರಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ ತೇಜಸ್ವಿ ಯಾದವ್ ಥರದ ‘ಚೀಫ್ ಮಿನಿಸ್ಟರ್‍ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ’ಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಕನ್ಹಯ್ಯರನ್ನು ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಚುನಾವಣೆಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ತೇಜಸ್ವಿ-ಕನ್ಹಯ್ಯ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅವತ್ತಿನ ಬಿಹಾರ ಫಲಿತಾಂಶ ಬೇರೆಯೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಊಹೆ.  

ಅದಿರಲಿ, ಜೆನ್ ಝಿ ಕುರಿತು ಓದುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮೊನ್ನೆ ‘ಅಲ್ ಜಝೀರ’ ಚಾನಲ್ ವೆಬ್‌ಸೈಟಿನಲ್ಲಿ ಯಶ್‌ರಾಜ್ ಶರ್ಮ ಬರೆದ ನೇಹಾ ಬೋರಾ ಕುರಿತ ಸ್ಟೋರಿ ಎದುರಾಯಿತು: 
ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಮಿಲಿಟರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರ ಮಗಳು ನೇಹಾ ಬೋರಾ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಥಿಯೇಟರ್ ಅಧ್ಯಯನದ ಪೋಸ್ಟ್ ಡಾಕ್ಟರಲ್   ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದವರು. ಮನೆಮಂದಿಯ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಬಂದು ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದ ನೇಹಾ ಈಗ ‘ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್’ (ಐಸಾ) ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ. ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ದಿನ ಉಪವಾಸ ಕೂತ ನೇಹಾಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಯಾರೋ ಕೂಗಿ ಹೇಳಿದರು: ‘ಇವರು ನಿಮ್ಮಮ್ಮ ಅಂತ ಹೇಳ್ತಿದಾರೆ. ಕಳಿಸಲಾ?’ ಅಮ್ಮ ಬಂದು ನೇಹಾರ ಕಾಲಿಗೆ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ನೇಹಾರನ್ನು ಏಕ್‌ದಂ ಹೊಸ ನಾಯಕಿಯಾಗಿಸಿತು.

ಮೊನ್ನೆ ಜಂತರ್‌ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿ ಧರಣಿ ಕೂತ ಹುಡುಗ, ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ಅರೆಸ್ಟ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೇಹಾ ಕಾಣೆಯಾದರು. ಹಠಾತ್ತನೆ ಬೀದಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಘೋಷಣೆ ಕೂಗುತ್ತಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ಪೊಲೀಸರು ಆಕೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದ ಕ್ರೌರ್ಯ, ಅದನ್ನು ಆಕೆ ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ ರೀತಿ ಇವೆಲ್ಲ ನೇಹಾರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ನವ ತಾರೆಯನ್ನಾಗಿಸಿದವು. ಒಬ್ಬ ಉತ್ಸಾಹಿ, ‘ನೇಹಾರನ್ನು ಗಾಡೆಸ್ ಆಫ್ ಡೆಮಾಕ್ರೆಸಿ ಎನ್ನಬಹುದೇ?’ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದ. ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ನೇಹಾರನ್ನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ‘ಕಲ್ಟ್ ಫಿಗರ್’ (ತೀವ್ರ ಭಾವನೆಗಳ ಪುಟ್ಟ ಗುಂಪಿನ ಆರಾಧನಾ ವ್ಯಕ್ತಿ) ಆಗಿಸಿತು. ಮೊನ್ನೆ ಮತಗಳ್ಳತನದ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ರಾಹುಲ್ ಗಾಂಧಿ ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರ ಜೊತೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಕೈ ಅಡ್ಡ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು: ಆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಪ್ರಿಯಾಂಕ ಗಾಂಧಿ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನೇಹಾ ಬೋರಾ. ರಾಹುಲ್ ಈ ಇಬ್ಬರ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಕೈಯಿಟ್ಟು ನಡೆದದ್ದು ಹಲವರಿಗೆ ಹೊಸ ಸಂಕೇತದಂತೆ ಗೋಚರಿಸಿದ್ದು ಅಚ್ಚರಿಯಲ್ಲ. 

ಯಶ್‌ರಾಜ್ ಶರ್ಮ ಬರಹದಲ್ಲಿ ನೇಹಾ ಬಗ್ಗೆ ಕಂಡ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು, ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಸೋಷಿಯಲ್ ಮೀಡಿಯಾದ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಚಿತ್ರಗಳು ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯದೆ, ಮಿಂಚಿ ಮಾಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ಹುಡುಗ ಹುಡುಗಿಯರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ರಾಜಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಕುತೂಹಲ, ಆತಂಕ, ನಿರೀಕ್ಷೆ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿದೆ. ಅದೇನೇ ಇರಲಿ, ‘ಯಾರು ಆಳಿದರೆ ನಮಗೇನು’ ಎಂದು ಜಡಮತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಹಿರಿಯರು ಎದ್ದು ಕೂತು ಯೋಚಿಸುವಂತೆ ಈ ಹುಡುಗ, ಹುಡುಗಿಯರು ಮಾಡಿರುವುದು ಜೆನ್ ಝೀ ಅಲೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆ. 

ಈ ಹಿಂದೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಚಳುವಳಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಹಿರಿಯರ ಅನುಭವ ಜೆನ್ ಝೀ ತಲೆಮಾರನ್ನೂ ಮುನ್ನಡೆಸಬಹುದೇ ಎಂಬ ಯೋಚನೆ ನನ್ನಂಥವರಲ್ಲಿ ಸುಳಿಯುತ್ತದೆ. ಚಳುವಳಿಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿ ಗ್ರಾಮ ನಿರ್ಮಾಣ, ಚರಕಾ, ಬರವಣಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಶುರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾಡ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ನಂತರ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಥಿಯರಿ ರೂಪಿಸುವುದು, ಬರವಣಿಗೆ, ಭಾಷಣ, ಸಂಘಟನೆ ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದತ್ತ ಗಮನ ಕೊಟ್ಟರು. ಮೊನ್ನೆ ಕಾಕ್ರೋಚ್ ಜನತಾ ಪಾರ್ಟಿಯ ಅಭಿಜಿತ್ ದೀಪ್ಕೆ ‘ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಮನೆಯವರ ಜೊತೆ ಕಳೆಯಿರಿ’ ಎಂದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಠಾತ್ತನೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಒಂದು ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರ ಚಿಮ್ಮಿದ ತರುಣ ಎನರ್ಜಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳತ್ತ ನಡೆದು ಮತ್ತೊಂದು ಹಾದಿ ಹಿಡಿಯಲೂಬಹುದು. ಇವೆಲ್ಲ ಊಹೆಗಳಷ್ಟೆ. ಪ್ರಾಯದ ಪೆಂಪಿನ ಅಸಾಧ್ಯ ಎನರ್ಜಿ ಏನನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಸೃಷ್ಟಿಬಲ್ಲದು; ಇದು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ. ಆ ಮಾದರಿಗಳು -ಈ ಕಾಲದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ‘ಟೆಂಪ್ಲೆಟ್‌’ಗಳು- ಈ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಅಂದ ಹಾಗೆ, ಈ ಅಂಕಣಕ್ಕೆ ತಲೆಬರಹ ಕೊಟ್ಟ ‘ಪ್ರಾಯದ ಪೆಂಪು’ ಎಂಬ ಬಣ್ಣನೆ ಆದಿ ಕವಿ ಪಂಪನದು. ‘ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ’ದ ಕೊನೆಗೆ (೧೪ನೇ ಆಶ್ವಾಸ, ಪದ್ಯ ೧೭) ಪಂಪನ ಧರ್ಮರಾಯ ಕಿರಿಯನಾದ ಅರಿಕೇಸರಿ ಅರ್ಜುನನು ರಾಜ್ಯಪಟ್ಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೋರುತ್ತಾ ಹೇಳುವ ಮಾತು: ‘ಪ್ರಾಯದ ಪೆಂಪೆ ಪೆಂಪೆಮಗೆ…’ 

ಪೆಂಪು ಎಂದರೆ, ಹಿರಿಮೆ, ಘನತೆ, ಶೋಭೆ, ಸೊಗಸು, ಎತ್ತರ… ಇತ್ಯಾದಿ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಈ ಸುಂದರ ಬಣ್ಣನೆಯನ್ನು ದಶಕಗಳ ಕೆಳಗೆ ನೆನಪಿಸಿ, ನನ್ನ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಕವಿಗುರು ಕೀರಂ ನಾಗರಾಜರಿಗೂ ಥ್ಯಾಂಕ್ಸ್ ಹೇಳಬೇಕು. 
 

blog
18 Oct 2026 ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಜಿ.ಕೆ.ಜಿ: ಮುಕ್ತ ನಗೆಯ ನೆನಪು

ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕರ ಹಿರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಜಿ.ಕೆ. ಗೋವಿಂದರಾವ್ (೨೭-೪-೧೯೩೭-೧೫.೧೦.೨೦೨೧) ತೀರಿಕೊಂಡು ಮೊನ್ನೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೫ಕ್ಕೆ ಐದು ವರ್ಷವಾಯಿತು. ಈ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬರೆದ ಅವರನ್ನು ಕುರಿತ ಕೆಲವು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು  ಕೊಡುತ್ತಿರುವೆ: 

ಶೇಕ್‌ಸ್ಪಿಯರ್ ಬಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ಕ್ಲಾಸ್ ರೂಮಿನಲ್ಲಿ ಭಾವತೀವ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪಿ  ತನ್ಮಯರಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಜಿ.ಕೆ.ಜಿ. ‘ಹ್ಯಾಮ್ಲೆಟ್’, ‘ಮ್ಯಾಕ್‌ಬೆತ್’, ‘ಕಿಂಗ್ ಲಿಯರ್’ ‘ಒಥೆಲೊ’ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಪಾಠ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಆ ನಾಟಕಗಳ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಲೆತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಅಡ್ಡಾಡುತ್ತಿರುವ ಜೀವಂತ ಮನುಷ್ಯರೆಂಬಂತೆ ಛೇಡಿಸುತ್ತಾ, ವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾ, ಈ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆತಂದು  ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು, ೧೯೬೫-೧೯೯೮ರ ನಡುವೆ ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಎಪ್ಪತ್ತು-ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಲೆಯ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲೂ, ಹೊಸ ಅಲೆಯ ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲೂ ನಟಿಸುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿಜೀವಿ ನಟನಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡರು; ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಗೆ ಕನ್ನಡದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಯಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಚಿಂತಕರಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡರು.

ಮೂಲತಃ ಲಿಬರಲ್ ಸಮಾಜವಾದಿ, ಲೋಹಿಯಾವಾದಿಯಾಗಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ, ತಾತ್ವಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಬಂದಾಗ ರೇಗಿ ಸಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ ತಾತ್ವಿಕವಾಗಿ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಲ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಮಮತೆ ಸೂಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಉದಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ನಿಷ್ಠುರ ಜಾತ್ಯತೀತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಈ ಕಾಲದ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಎಪ್ಪತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ನೋಟಕ್ರಮಗಳೊಳಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡ ಲೋಹಿಯಾ ಚಿಂತನೆ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಜವಾದಿ ಚಿಂತನೆಗಳತ್ತ ಒಯ್ದಿತು. ಕಳೆದೆರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಚಳುವಳಿಯ ಸಂಪರ್ಕ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಅವರು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಚಿಂತನೆಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಅವರ ‘ನಾಗರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅರಾಜಕತೆ’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬಂಡಾಯದ ಚಿಂತನೆಯೂ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹಾಗೂ ಚಿಂತನೆಗಳ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿತ್ತು. ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರ ‘ಎಲ್ಲಿ ಮನ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿ...’ (ವೇರ್ ದ ಮೈಂಡ್ ಈಸ್ ವಿಥೌಟ್ ಫಿಯರ್) ಹುಡುಕಾಟ ಕೂಡ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ನಿರ್ಭಯ ಗುಣವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದಂತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಾಪಕ-ಕಲಾವಿದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ರಂಗಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ‘ವ್ಯವಸ್ಥಾವಿರೋಧಿ’ ಚಿಂತಕರಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡ ಜಿಕೆಜಿ ದಲಿತ ಚಳುವಳಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರೋಗ್ರೆಸಿವ್ ವೇದಿಕೆಗಳ ಜೊತೆಗಿದ್ದರು.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಕೆಜಿ ತಮ್ಮ ಬರಹ, ಸಂವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಷಣಗಳ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯದ ರಾಜಕಾರಣದ ನಿಷ್ಠುರ ವಿಮರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು.   ಯಾವ ಸರ್ಕಾರವೇ ಇರಲಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ, ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿ ಜನರನ್ನು ಆ ಕುರಿತು ಯೋಚನೆಗೆ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೋಮುವಾದದ ವಿಕಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಆಳುವವರ ಸಮಯಸಾಧಕತನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಿಕೆಜಿ ನಿಷ್ಠುರವಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಾವ ವಯಸ್ಸಿನ ಲೇಖಕ, ಲೇಖಕಿಯರೇ ಆಗಲಿ, ಈ ವಿಷಯಗಳ ಸುತ್ತ ಬರೆದದ್ದು ಕಂಡರೆ ಫೋನ್ ಮಾಡಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದರು; ಅಂಥ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಉದಾರವಾದಿ, ಪ್ರೋಗ್ರೆಸೀವ್ ಐಡಿಯಾಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವು ಆ ಕ್ಷಣದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿರದೆ, ತಾವು ನಂಬಿ, ಬಿತ್ತಲೆತ್ನಿಸಿದ್ದ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಧೋರಣೆಗಳು ಎಳೆಯರ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಥರದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಹುಟ್ಟಿದ ಹಿರಿಯ ಚಿಂತಕರೊಬ್ಬರ ನೆಮ್ಮದಿಯ, ಆಶಾವಾದದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಆಗಿದ್ದವು.

ದೇಶ ಕೋಮುವಾದದ ದಳ್ಳುರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದುಗುಡಗೊಂಡು ಸಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಂಚೂಣಿ ಕ್ರಿಯಾಶಾಲಿ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿ ಜಿಕೆಜಿ ಜಾತೀಯತೆ, ಕೋಮುವಾದ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಬಿಜೆಪಿ, ಆರೆಸ್ಸೆಸ್‌ಗಳ ಕಟುವಿಮರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು; ಧರ್ಮದ ವಿಶಾಲ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ ಮಠಗಳನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಪೋಕ್ರೈಟ್ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಬೂಟಾಟಿಕೆಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಅವರು ಛೇಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಾವು ವಿರೋಧಿಸುವವರ ಜೊತೆ ಕೂಡ ಮುಕ್ತ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಧರ್ಮಪ್ರಸಾರದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಅಗ್ಗದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಿಳಿದಿದ್ದ ಪೇಜಾವರರನ್ನು ಜಿಕೆಜಿ ಸಂವಾದಕ್ಕೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. 

ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಸಂವಾದವೊಂದರಲ್ಲಿ ಜಿಕೆಜಿ ಪೇಜಾವರರನ್ನು ತಬ್ಬಿಬ್ಬಾಗಿಸುವ ತಾರ್ಕಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರು: ‘ಆ ಕಾಲದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ರಾಮ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ತವರುಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆಯಲ್ಲವೇ? ಅಯೋಧ್ಯೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತೀರಿ?!’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೇಜಾವರರು ಉತ್ತರಿಸಲಾಗದೇ ಹಾರಿಕೆಯ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು! ಪೇಜಾವರರಿಗೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬಹಿರಂಗ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ, ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯದ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳಾದರೂ ಕೋಮುವಾದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜಕಾರಣದ ಅಪಾಯವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಲೆತ್ನಿಸಲಿ ಎಂದು ಬಯಸಿದ್ದರು.

ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪರಿವರ್ತಕ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟು ಪಾಠ ಮಾಡಬಲ್ಲ ಗಟ್ಟಿ ಮೇಷ್ಟ್ರುಗಳ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಕೆಜಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಕುರಿತ ಈ ಬದ್ಧತೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದ ಮೇಷ್ಟ್ರುಗಳಿಗೂ, ಮೇಡಂಗಳಿಗೂ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಬಲ್ಲದು. ಭಾವತೀವ್ರ ಸ್ತರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪಠ್ಯಗಳ ಭಾವಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಎದುರು ಹರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪರ್ಫಾರ್ಮರ್ ಗುಣವನ್ನು ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಣೆಯರಿತು ಬಳಸಿ, ಪಠ್ಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ   ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತಲುಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ   ವಿಶಿಷ್ಟ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತಲುಪಿಸಿದರೆ ಅದು ಕೇಳುಗರನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಾಗರಿಕರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಇಂಥ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಜಡ, ಸಿನಿಕ ಅಧ್ಯಾಪಕ ಅಧ್ಯಾಪಕಿಯರು ಸಾಹಿತ್ಯದ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಮಾಡುವುದು ವೇಸ್ಟ್ ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ನಿಲುವು! 

ಕೋಮುವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವ ಭಯಾನಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ, ರಾಜಕೀಯ, ಧರ್ಮ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕುರಿತ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮುಖ್ಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಅವರ ಟೇಬಲ್ ಮೇಲಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಅವರು ಬಿಳಿಯ ಕಾರ್ಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸುಂದರ ಕೈಬರಹಗಳ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಓದಿ ಒಪ್ಪಿದ್ದ ವಾಕ್ಯಗಳ ಕೆಳಗೆ ಸ್ಕೇಲ್ ಇಟ್ಟು ಮಾಡಿರುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಡರ್‌ಲೈನ್‌ಗಳು, ಬರೆದುಕೊಂಡ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ನೀಟಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದವು; ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮುಂದೊಮ್ಮೆ ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಬರೆಯಲಿರುವ, ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಿರುವ ನಿಜವಾದ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿ-ವಿದ್ವಾಂಸರೊಬ್ಬರ ಗಂಭೀರ ಸಿದ್ಧತೆಗಳಂತಿದ್ದವು. 

ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭಾವತೀವ್ರ ಓದಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಮಾನವ ವರ್ತನೆಯ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳು ಜಿಕೆಜಿಯವರ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಶೇಕ್‌ಸ್ಪಿಯರನ ‘ಜೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರ್’ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಮಾತಾಡಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ, ನಾನೊಮ್ಮೆ ಆ ನಾಟಕದ ವಾಕ್ಪಟು ಆಂಟೋನಿಯ ಭಾಷಣದ ಕೃತ್ರಿಮ ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಮೋದಿ ಭಾಷಣದ ಧಾಟಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಥ್ರಿಲ್ಲಾಗಿ ನಕ್ಕಿದ್ದರು. ನಿತ್ಯದ ರಾಜಕಾರಣವನ್ನು, ಬದುಕಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿಗೆ ಈ ಕಾಲದ ರಾಜಕಾರಣದ ಸಂಚು-ಪ್ರತಿಸಂಚುಗಳ ಲೋಕ, ದ್ರೋಹ, ಕಪಟ, ಭಾಷೆಯ ಸುಳ್ಳು, ನಿಜಗಳು ಶೇಕ್‌ಸ್ಪಿಯರ್ ಕನ್ನಡಿಯ ಮೂಲಕವೂ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಶೇಕ್‌ಸ್ಪಿಯರ್ ನಾಟಕಗಳ ಮೇಲೆ ಅವರು ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಬರೆದರು. ಅವರು ಬರೆದ ಏಕಮಾತ್ರ ನೀಳ್ಗತೆ ‘ಈಶ್ವರ ಅಲ್ಲಾ’ ಅವರ ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯ ಕನಸಿನ ಕಥಾರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ಎಪ್ಪತ್ತು-ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದ ಹೊಸ ಅಲೆಯ ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ನಟನೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಟೆಲಿ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಅವರ ನಟನಾ ಪ್ರತಿಭೆಯ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿವೆ. 

ನಟರಾಗಿ ಅವರು ಪಡೆದಿದ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಖ್ಯಾತಿ ಹಾಗೂ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆಕರ್ಷಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಕೂಡ ಜನ ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳುವಂತೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನಟನಾಗಿ, ಮೇಷ್ಟರಾಗಿ ತಮ್ಮ ದನಿಯ ಏರಿಳಿತಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವರು ಆ ಕಲೆಯನ್ನು ಬೃಹತ್ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ಯುಲರ್‍ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಥ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಷಣ ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಸಾಧ್ಯ ಎನರ್ಜಿಯನ್ನು, ತಮ್ಮ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಸ್ಪಂದನ ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರ ಬದುಕಿನ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು, ಜೀವನೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಅವರು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ‘ಹೇಗಿತ್ತು ನಿನ್ನೆಯ ಭಾಷಣ?’ ಎಂಬ ಅವರ ಫೋನ್ ಕರೆ ಅವರ ವಲಯದವರಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತವಿತ್ತು!

೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಜನತಾದಳ ಸಿದ್ಧರಾಮಯ್ಯನವರನ್ನು ಪಕ್ಷದಿಂದ ಉಚ್ಚಾಟಿಸಿದಾಗ ನಡೆದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ವಿಧಾನಸಭಾ ಉಪಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಕೆಜಿ ಸಿದ್ಧರಾಮಯ್ಯನವರ ಪರವಾಗಿ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಿಳಿದರು. ನಂತರದ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ   ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪರ ಕೆಲವೆಡೆ ಚುನಾವಣಾ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ ಜಿಕೆಜಿ, ಆ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ತಾತ್ವಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಸಿದ್ಧರಾಮಯ್ಯನವರಂಥ ನಾಯಕರು ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎಂಬ ಖಚಿತ ನಿಲುವಿನಿಂದ ಅವರು ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಯಾವ ಹುದ್ದೆಗೂ ಅಂಗಲಾಚದೆ ತಮ್ಮ ಓದು, ಬರಹ, ಭಾಷಣಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದರು.

ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕಾದಂಬರಿಯೊಂದನ್ನು ಬರೆಯಲು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುವಾಗ, ‘ಏನ್ ಗೊತ್ತಾ! ನಾನು ಬರೀತಿರೋದು ಆರ್ಡಿನರಿ ನಾವೆಲ್ ಅಲ್ಲ; ಏಕ್‌ದಂ ನೋಬೆಲ್ ಬರಬೇಕು! ಹುಷಾರಾಗಿರಿ!’ ಎಂದು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತಮಾಷೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರ ಜೊತೆಗೇ, ‘ಏಜ್ ಈಸ್ ನಾಟ್ ಆನ್ ಮೈ ಸೈಡ್... ನನಗೆ ಇನ್ನು ಉಳಿದಿರೋ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಾಗುತ್ತೋ ಅಷ್ಟು...’ ಎಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವಿಷಾದದ ಎಳೆಯ ಜೊತೆಗೇ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ನಗುವೂ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಬತ್ತು ದಾಟಿದ್ದಾಗಲೂ ನಡೆಯುವಾಗ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರದ, ನೆರವಾಗಲು ಬಂದವರನ್ನು ರೇಗಿ ಓಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ, ತಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯದ ಏರುಪೇರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದವರಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವರು ಔಷಧಿಗಳು, ಆಹಾರಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ಮೂಲಕ ದೈಹಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡಂತಿದೆ.

ಖ್ಯಾತ ಗಾಯಕ ಜನ್ನಿ ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ತಾವು ಜಿಕೆಜಿಯವರ ಜೊತೆಗೆ ಅನಂತಮೂರ್ತಿಯವರ ‘ಸಂಸ್ಕಾರ’ ಕಾದಂಬರಿಯ ನಾಟಕರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ನೆನಸಿಕೊಂಡರು: ಆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜಿಕೆಜಿ ‘ಸಂಸ್ಕಾರ’ ಕಾದಂಬರಿಯ  ಪ್ರಾಣೇಶಾಚಾರ್ಯರ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದರು; ಜನ್ನಿ ಪ್ರಾಣೇಶಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಶೂದ್ರ, ದಲಿತ ಲೋಕಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುವ ಮಾಲೇರ ಪುಟ್ಟ! ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಾಲೇರ ಪುಟ್ಟ ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಪ್ರಾಣೇಶಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಅಗ್ರಹಾರದ ಜಡತೆಯಿಂದ ಹೊರ ತರುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಶೆಡ್ಡಿನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಈ ನಾಟಕದ ರಿಹರ್ಸಲ್ ಶುರುವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಬೆಂಗಳೂರು ಪ್ರಾಣೇಶಾಚಾರ್ಯ ಜಿಕೆಜಿಯವರು ಮಾಲೇರ ಪುಟ್ಟ ಹಾಡುಗಾರ ಜನ್ನಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಬಾರ್‌ಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕತೆ ಕೂಡ ರೋಚಕವಾಗಿದೆ!  ಚಳುವಳಿಯ ಗೆಳೆಯರ ಜೊತೆ ಸೇರುತ್ತಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದ ಕತೆ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಓದಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ‘ಮನು ವರ್ಸಸ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್’ ಎಂಬ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪಲ್ಲಟವೊಂದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  

ಯಾವ ಸ್ವಂತ ಆಸ್ತಿಯೂ ಇರದ ಲೋಹಿಯಾ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಜಿಕೆಜಿಗೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೆ, ಗೌರವ ಇತ್ತೆಂದರೆ, ಸ್ವತಃ ಜಿಕೆಜಿ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಪತ್ನಿ ಮಂಜುಳಾ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಎಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರೀತಿ ಹರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮಂಥವರಿಗೆಲ್ಲ ಗೊತ್ತು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಅವರ ಮಗಳು ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದೆ ಶಾಮಲಾ ಅಪ್ಪನನ್ನು ಕುರಿತ ಆತ್ಮೀಯ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಬರೆದರು.

೨೦೨೧ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಜಿಕೆಜಿ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ಯಾಮಲಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿ ಕುರಿತು ನಾನು ಬರೆದ ಬರಹವೊಂದನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಓದಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಗೆ ಬಾ ಎಂದಿದ್ದರು. ಮಾತಿನ ಕೊನೆಗೆ ಕಿಂಗ್ ಲಿಯರ್ ಪಾತ್ರ ತೇಲಿ ಬಂತು. ಕಿಂಗ್ ಲಿಯರ್ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದು, ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್ ಲಿಯರ್ ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದ ಜಿಕೆಜಿಯವರಿಗೆ, ‘ನಿಮ್ಮ ಇಬ್ಬರೂ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳೂ ಕಿಂಗ್ ಲಿಯರ್‌ನ ಕೊನೆಯ ಮಗಳು ಕರುಣಾಳು ಕಾರ್ಡೀಲಿಯಾಳಂತೆ ಇರುವುದು ನಿಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯ!’ ಎಂದೆ. ಜಿಕೆಜಿ ಮನತುಂಬಿ ನಕ್ಕರು.  

ನನಗೆ ಅದು ಅವರ ಕೊನೆಯ ನಗುವಿನ ದನಿ.  ಮೂವತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಅದು ನನ್ನ ಚಿರಪರಿಚಿತ ನಗುವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಡಿಲ್ಲದ, ತೀರಾ ಸ್ವಂತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗದ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಷ್ಟೇ ನೋಡದ, ಮುಕ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಶುಭ್ರ ನಗುವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಮುಗ್ಧ ನಿರಾಳ ನಗೆ ಜಿಕೆಜಿಯ ಸಾವಿರಾರು ಗೆಳೆಯ, ಗೆಳತಿಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೇ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ. ಜಿಕೆಜಿಯವರ ಶುಭ್ರ ಬದುಕು, ಕಹಿಯಿಲ್ಲದ ಮನೋಲೋಕ, ಸ್ವಂತದ ಅಹಮ್ಮುಗಳಿಲ್ಲದ ತಾತ್ವಿಕ ಜಗಳ; ಗಟ್ಟಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದ್ಧತೆಯ ಒಳಲೋಕ; ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಕಾಳಜಿ, ಪ್ರೀತಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದ ನಿಷ್ಠುರತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಧುನಿಕ ಧೋರಣೆ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ  ಇಂಟಿಗ್ರಿಟಿ... ಇವೆಲ್ಲ ಎಲ್ಲರ ಆದರ್ಶಗಳಾಗಿರಲಿ!

blog
11 Oct 2026 ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್ ಮೂಡಿದ ಪರಿ….

ಚರಿತ್ರೆ ಯಾರನ್ನು ಯಾಕೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಕುತೂಹಲಕರ; ಅದು ಅನೇಕ ಸಲ ನಮ್ಮ ಊಹೆಗೆ ನಿಲುಕದ ವಿಷಯ ಕೂಡ. ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಯಾರು ಯಾರನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಕೂಡ ಹಾಗೇ ಆಕಸ್ಮಿಕ.  

ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಊರಿನಿಂದ ತಿಪಟೂರಿಗೆ ಬಂದು ಬಿ.ಎ. ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮೇಷ್ಟರೊಬ್ಬರು ಕೆ.ವಿ. ಸುಬ್ಬಣ್ಣನವರು ಅನುವಾದಿಸಿದ ರಾಮಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾರ ‘ರಾಜಕೀಯದ ಮಧ್ಯೆ ಬಿಡುವು’ ಪುಸ್ತಕ ಕೊಟ್ಟರು. ಆ ಮೇಷ್ಟರ ಹೆಸರು ಕೆ.ಎಸ್. ಕರುಣಾಕರನ್. ಮಲಯಾಳಂ ಮಾತೃಭಾಷೆಯ ಕರುಣಾಕರನ್ ಕನ್ನಡ ಪ್ರೊಫೆಸರಾಗಿದ್ದರು. ಮಲಯಾಳಂ ಕತೆಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಕೊಟ್ಟ ಲೋಹಿಯಾ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಆಗ ಬಿ.ಕಾಂ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದ, ಈಗ ಖ್ಯಾತ ರಂಗ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿರುವ, ನಟರಾಜ ಹೊನ್ನವಳ್ಳಿಯವರೂ ಓದಿದರು.  ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಾಲೇಜ್ ಹುಡುಗರಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಒಬ್ಬ.

ಅದೇ ಸರಿಸುಮಾರಿಗೆ, ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ರೈತಸಂಘವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಧುಗಿರಿ ಕಡೆಯ ಜಿ. ಶ್ರೀನಿವಾಸಕುಮಾರ್ ಲೋಹಿಯಾ ರೆಡ್ ಬುಕ್ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಎನ್.ಜಿ. ರಾಮಚಂದ್ರ, ನಟರಾಜಪ್ಪನವರ ಜೊತೆ ತಿಪಟೂರಿಗೆ ಬಂದರು. ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ನಾವು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲು ಸಮಾಜವಾದಿ ಯುವಜನಸಭಾದ ತರುಣ ಸಮಾಜವಾದಿಗಳಾದ ಎಂ.ಡಿ. ನಂಜುಂಡಸ್ವಾಮಿ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ಲೋಹಿಯಾರ ಆಯ್ದ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತನೆಗಳ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೭೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮೂಡಿಗೆರೆಯ ತೇಜಸ್ವಿಯವರ ತೋಟದ ಮನೆಯ ಜಗಲಿಯ ಮೇಲೆ ಮೂವತ್ತು, ಮೂವತ್ತೈದರ ಆಸುಪಾಸಿನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಸಮಾಜವಾದಿ ಚಿಂತಕರು ಲೋಹಿಯಾರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡು ಕೂತು ಈ ಪುಸ್ತಕ ಮಾಡಿದ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಚಿತ್ರ ನಿಜವಾದ ಚಿತ್ರದಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿದೆ. 

ಲೋಹಿಯಾ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದು ಈ ರೆಡ್ ಬುಕ್ ಹಾಗೂ ‘ರಾಜಕೀಯದ ಮಧ್ಯೆ ಬಿಡುವು’ ಪುಸ್ತಕದ ಮೂಲಕ. ಅದೆಲ್ಲ ಈ ಇಬ್ಬರು ಕಾಲೇಜು ಹುಡುಗರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅರ್ಥವಾಯಿತೋ ಈಗ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಲೋಹಿಯಾರ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಾತುಗಳು ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇಳಿಯತೊಡಗಿದವು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಬಾಬೂ ರಾಜೇಂದ್ರಪ್ರಸಾದ್ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಜನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಾಲು ತೊಳೆದಾಗ ಅದನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾ ಲೋಹಿಯಾ ಹೇಳಿದ ಮಾತು: 

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಕೈಗಳು ಶೂದ್ರರನ್ನೂ ದಲಿತರನ್ನೂ ಒದೆಯುವ ಕಾಲುಗಳ ಜೊತೆಗೇ ಇರುತ್ತವೆ.’ 

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೂಡ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದರನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದ್ದನ್ನು ಅನಂತರ ಓದಿದೆ. ಮೊನ್ನೆ ಲೋಹಿಯಾ ಖಂಡನೆಯ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿ, ಗೂಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಾಡುತ್ತಿದಾಗ ಆ ಕಾಲದ ವಿಚಾರವಾದಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರೊಬ್ಬರ ಅದ್ಭುತ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆ:

ಆ ಕಾಲದಿಂದ ಇವತ್ತಿನವರೆಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ನೂರಾರು ಲೋಹಿಯಾ ಕಾಣ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೀಗಿವೆ:

’ಭಾರತೀಯರು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅಪಾರ ದುಃಖಿಗಳು; ಜಾತಿಭೇದ, ಲಿಂಗಭೇದ ಮಾಡುವ ಅವರ ಧೋರಣೆಯೇ ಈ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣ’ 

‘ಕೆಲವರನ್ನಾದರೂ ಕೋಪಾವಿಷ್ಠಗೊಳಿಸದೆ ನಾವು ಏನನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’

‘ಗಂಡು-ಹೆಣ್ಣಿನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬಲಾತ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ತಪ್ಪುವುದು ಎರಡೇ ಅಪರಾಧ…’

ಈ ಥರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗೆಳೆಯರೆಲ್ಲ ಉರು ಹೊಡೆದವರಂತೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಅಡ್ಡಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಹೀಗೆ ಹೊರಗೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಗಳು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಒಳಗಿಳಿದು ಮುಂದೆ ಏನೇನೋ ಆಗಿದ್ದು ನಂನಮ್ಮ ಸ್ವಂತದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿಹೋಗಿದೆ. ಈ ಬಗೆಯ ಅನುಭವ ಪಯಣಗಳು ಕೇವಲ ಖಾಸಗಿ ಅನುಭವಗಳಲ್ಲ; ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್, ಸಿಮೊನ್ ದ ಬುವಾ ಓದಿದ ಹುಡುಗ, ಹುಡುಗಿಯರಿಗೂ ಹೀಗಾಗಿರಬಹುದು.

ಇದಾದ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಹಿಯಾರನ್ನು ಓದಿರುವ ಹುಡುಗ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಆಗ ತರುಣ ಬಂಡಾಯ ಲೇಖಕರಾಗಿದ್ದ ಕಾಳೇಗೌಡ ನಾಗವಾರ ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕೆ.ವಿ. ಸುಬ್ಬಣ್ಣ ಅದ್ಬುತವಾಗಿ ಕನ್ನಡಿಸಿರುವ ಲೋಹಿಯಾರ ‘ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೈಬಣ್ಣ’ ‘ರಾಮ ಕೃಷ್ಣ ಶಿವ’ ಎಂಬ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಲೇಖನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳೇಗೌಡರು ಮೈದುಂಬಿಕೊಂಡು ಮಾತಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಲೋಹಿಯಾ ಸಂಭ್ರಮ ನನ್ನಂಥವರಲ್ಲಿ, ಗೆಳೆಯ ಜಿ.ವಿ.ಆನಂದಮೂರ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಹಲವರಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬತೊಡಗಿತು. 

ನಂತರ ೧೯೯೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ರಾಮಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ ಸಂಪುಟಗಳ ಸಮಗ್ರ ಕೃತಿಗಳ ಅನುವಾದಗಳ ಸಂಪುಟಗಳ ಯೋಜನೆಯ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಹೊಣೆ ನನ್ನ ಹೆಗಲೇರಿತು. ಅದಕ್ಕೂ ಕಾಳೇಗೌಡರೇ ಕಾರಣ. ಇವೆಲ್ಲ ಪುಟ್ಟ ಊರಿನಿಂದ ಬಂದ ಯಾವುದೇ ಲೇಖಕನ ಬದುಕಿನ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ತಿರುವುಗಳು ಎಂಬ ಅಚ್ಚರಿ, ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವೆ.

ಲೋಹಿಯಾ ಕೃತಿಗಳ ಸಂಪಾದಕರಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಒಬ್ಬ ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮೆ- ಜವಾಬ್ದಾರಿ-ಶ್ರಮ ಎಲ್ಲ ಬೆರೆತು ರೂಪಿಸತೊಡಗಿದ ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಏಳೆಂಟು ಸಾವಿರ ಪುಟಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕಗಳಾಗುವಂತೆ ಸತತವಾಗಿ ಎಡಿಟ್ ಮಾಡಿದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಶ್ರಮ ಮುಂದೆ ‘ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್: ರಾಮಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ ಜೀವನಯಾನ’ ಬರೆಯುವವರೆಗೂ ನಡೆದು ಬಂದಂತಿದೆ.  ‘ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್’ ಬರವಣಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಶುರುವಾದದ್ದರ ಹಿಂದೆ ಕೂಡ ಒಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕ ತಿರುವು ಇತ್ತು: 

ನಮ್ಮ ಗೆಳೆಯರ ಬಳಗ ಬೆಳೆದಂತೆಲ್ಲ ಅದರೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಸಿನಿಮಾ ಗೆಳೆಯರ ಸಂಗ ನನ್ನನ್ನು ಲೋಹಿಯಾ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯತ್ತ ಒಯ್ದದ್ದು ಕುತೂಹಲಕರ. ನಟ ಕಿರಣ್ ನಾಯಕರ ಅಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಕುಟೀರ ಕೋವಿಡ್ ಕಾಲದ ನಮ್ಮ ತಂಗುದಾಣವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾ ನಿರ್ದೆಶಕ ರಾಘು ಶಿವಮೊಗ್ಗ, ಕಿರಣ್ ನಾಯಕ್ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಪ್ಲೇ ಬರವಣಿಗೆ  ಶುರುವಾಯಿತು. ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಲೋಹಿಯಾ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟರಿ, ಲೋಹಿಯಾ ಸಿನಿಮಾ ಐಡಿಯಾಗಳು ಮೂಡಿಬಂದವು. ರಾಘು, ಕಿರಣ್ ಅವರ ಸಲಹೆ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ-ಹುರಿದುಂಬಿಕೆ ಎಲ್ಲ ಸೇರಿ ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ಲೋಹಿಯಾ ಸಿನಿಮಾದ ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಪ್ಲೇವರೆಗೂ ಆಟ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತು. ಸಿನಿಮಾ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ ಕೃಷ್ಣ ಮಾಸಡಿ, ನರೇಂದ್ರಬಾಬು, ಬಿ. ಸುರೇಶ್, ನಟ ಕಿಶೋರ್, ನಟರಾಜ ಹೊನ್ನವಳ್ಳಿ. ಮಾಲತೇಶ್ ಬಡಿಗೇರ್ ಮೊದಲಾದವರ ಎದುರು ಚಿತ್ರಕತೆ ಓದಿ ಸೈ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವರ ವಿಮರ್ಶೆ, ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ತಿದ್ದುವ ಕೆಲಸವೂ ಶುರುವಾಯಿತು. ಚಿತ್ರಕತೆ ಬರೆಯುವ ಕಲೆಯ ಮೊದಲ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಈ ಕಸರತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಮೇಲೆ ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಕತೆಯ ಗುರುಗಳ ಹಲವು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಓದೂ ಜೊತೆಗೆ ಬೆರೆಯಿತು; ಇದರಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಇನ್ನಿತರ ಬರವಣಿಗೆಗಳಿಗೂ ಚಿತ್ರಕ ಗುಣ ದೊರೆಯತೊಡಗಿತು. 

ಈ ಸರಿಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಶೇಷಾದ್ರಿಪುರಂ ಕಾಲೇಜಿನ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ನಡೆದ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಸಂಭಾಷಣೆ ನನ್ನ ಮತ್ತೊಂದು ಸುಂದರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಯಿತು. ಗೆಳೆಯ ಹೂವಿನಹಳ್ಳಿ ನರಸಿಂಹಮೂರ್ತಿಯವರ ‘ಚಂಡವ್ಯಾಘ್ರರು’ ಕಾದಂಬರಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ಹೊರ ಬಂದ ಗೆಳೆಯ, ‘ಸುಧಾ’ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಂಪಾದಕ, ಚ.ಹ ರಘುನಾಥ್, ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ‘ಕಾದಂಬರಿ ಬರೀಲಿಲ್ವ ಸಾರ್‍?’ ಎಂದರು.  ‘ಸುಧಾ’ ಧಾರಾವಾಹಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಕಾದಂಬರಿಯ ಹುಡುಕಾಟದ ಸೂಚನೆಯೂ ಅವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದ್ದಂತಿತ್ತು. 

ಥಟ್ಟನೆ, ‘ಲೋಹಿಯಾ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ?’ ಅಂದೆ.

’ಯಾಕಾಗಬಾರದು?’ ಎಂದರು ರಘು.

ಲೋಹಿಯಾ ಜೀವನಯಾನದ ಬರವಣಿಗೆಯ ಬಿತ್ತನೆಯ ಬೀಜ ಬಿದ್ದಿತ್ತು! ಮುಂದಿನ ಮೂರುನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪೈಲಟ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟಿನ ಒಂದೆರಡು ಕಂತು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ‘ಡಾಕ್ಟರ್‍ ಸಾಹೇಬ್’ ಧಾರಾವಾಹಿ ಶುರುವಾಗಿಯೇ ಬಿಟ್ಟಿತು. ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಕೂತಲ್ಲಿ, ನಿಂತಲ್ಲಿ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಲೋಹಿಯಾ! ಹತ್ತು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಲು ಹೊರಟಿದ್ದ ಧಾರಾವಾಹಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ವಾರ ಮುನ್ನಡೆಯಿತು. ಓದುಗ, ಓದುಗಿಯರು ವಾರವಾರ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದಾದ ನಂತರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಆರ್ಕೈವ್ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ಸಾವಿರ ಪುಟಗಳ ಓದು…ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ‘ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್’ ಕೊನೆಗೂ ಹೊರ ಬಂದಿದೆ.

ನಾನು ಬಲ್ಲಂತೆ ಲೋಹಿಯಾರ ಈ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಮಗ್ರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಈ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಈತನಕ ಬಂದಂತಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ಬರವಣಿಗೆಯ ಶ್ರಮ ಎನ್ನುವುದು ಎಂದೂ ಬಳಲಿಸದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡ ಲೋಹಿಯಾರ ಬದುಕು, ಚಿಂತನೆ, ಬರಹ, ಮಾತು, ವ್ಯಗ್ರತೆ…ಇನ್ನೂ ಏನೇನೋ ಸೇರಿ ‘ಡಾಕ್ಟರ್‍ ಸಾಹೇಬ್’ ಈಗ ಐನೂರು ಪುಟಗಳ ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಈಗ ನಿಮ್ಮೆದುರು...

ಭಾರತದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಧುನಿಕ ಚಿಂತಕರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕೀಯ ಚಿಂತಕರಾಗಿರುವ ಲೋಹಿಯಾ ಬದುಕು-ಬರಹ ಇವತ್ತಿಗೂ ಯಾರಲ್ಲೇ ಆದರೂ ಹೊಸ ಪ್ರಜ್ಞೆ ರೂಪಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಖಚಿತ ನಂಬಿಕೆ. 

೧೨ ಅಕ್ಟೋಬರ್‍ ಸೋಮವಾರ ಸಂಜೆ 'ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಅಂದು ಲೋಹಿಯಾ ಸ್ಮರಣೆಯ ದಿನ. ೧೯೬೭ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೨ರ ನಡುರಾತ್ರಿ ರಾಮಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ ತೀರಿಕೊಂಡರು. 

‘ತೀರಿಕೊಂಡವರ ಸತ್ವ ಬದುಕಿ ಉಳಿದವರ ಬೆನ್ನಹುರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ನೀಷೆಯ ಮಾತನ್ನು ಆಗಾಗ ನಂಬಿ ನೆನೆಯುವ ನನಗೆ, ‘ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್’ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ತೀರಿಕೊಂಡ ಲೋಹಿಯಾ (೧೯೧೦-೧೯೬೭) ಕನ್ನಡ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಹುಟ್ಟುವ ರೀತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಬಲ್ಲದು ಎನ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ; ಆ ಭಾವವನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡರೆ ತೀರಾ ತಪ್ಪಾಗಲಿಕ್ಕಿಲ್ಲ!

ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಲು ಬಯಸುವ ಓದುಗ, ಓದುಗಿಯರಿಗೆ: 

ನಟರಾಜ್ ಹುಳಿಯಾರ್ ಬರೆದ  'ಡಾಕ್ಟರ್ ಸಾಹೇಬ್' ರಾಮಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ ಅವರ ಸಮಗ್ರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ  ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಐನೂರು ಪುಟಗಳ ಈ ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿ ವಿಶೇಷ ರಿಯಾಯಿತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂಚೆ ವೆಚ್ಚ ಸೇರಿ: ರೂ. 350 ಸಂಪರ್ಕ: ನರಸಿಂಹಮೂರ್ತಿ: 9480583913

ಈ ಅಂಕಣದ ಕಾಮೆಂಟ್ ಬಾಕ್ಸ್ ನಲ್ಲೂ ಈ ಕುರಿತು ಬೇಡಿಕೆ ದಾಖಲಿಸಬಹುದು.



Latest Video


Nataraj Huliyar Official
YouTube Channel

SUBSCRIBE